حسن حسن زاده آملى
35
هزار و يك كلمه (فارسى)
بسيار شاكر و سپاسگزارم ، چه شايد اين آخرين اثرى باشد كه از من به چاپ مىرسد و همچون فرزند روحانى عزيز از من به يادگار مىماند . . . اين عبارت اخير كه فرمود : « همچون فرزند روحانى . . . » بدين نظر است كه آن جناب را اصلا فرزندى نبود . شگفت اين كه با آن همه تنگدستى و سختيها و ناگواريها كه زمان تحصيل در تون و مشهد و اصفهان و تهران ديده است آرزويش اين بود كه اگر فرزندى داشت بايد روحانى در مسير پدر باشد و في ذلك فليتنافس المتنافسون . حضرت استاد فاضل تونى را آثار گرانقدر از قبيل تعليقات بر اسفار و بر شفا و بر شرح قيصرى بر فصوص الحكم است . و برخى از آثار آن جناب چون رسالهاى در الهيات و رسالهاى در منطق و رسالهاى در حكمت قديم و تعليقه بر فصول دوازدهگانه قيصرى بر شرح فصوص الحكم به طبع رسيدهاند . و لكن اين رسائل نمونهاى از معارف و واقعيّت آن جناباند . و يكى ديگر از آثار آن جناب ، ترجمه فن سماع طبيعى از كتاب شفاى شيخ رئيس است بدانگونه كه در نكته 950 كتاب هزار و يك نكته گفتهام : مرحوم استاد بزرگوارم جامع علوم عقلى و نقلى ، آية الله علامه محمد حسين فاضل تونى ( قدّس سرّه الشريف ) روزى در مجلس درس شفاى شيخ رئيس كه در منزل آن جناب كه بيت المعمور اين كمترين بود تشرّف مىيافتم فرمود : ترجمه شفاى شيخ كه بنام محمد على فروغى است به تقرير و توضيح و املاء و القاى اينجانب است كه پيش از شما فروغى در نزد من آن را مىخواند و تحرير مىكرد . و خود فروغى هم در صفحه دوم ديباچه آن مىگويد : مخصوصا استاد ارجمند جامع معقول و منقول آقاى شيخ محمد حسين معروف به فاضل تونى . . . ( هزار و يك نكته ، ص 780 ) من در همه مدتى كه با آن سالار و سرور و پدر روحانيم محشور بودم و از محضرش استفاده مىكردم ، يك كلمه حرف تند و درشت ، و يك بار اخم و ترشرويى از او نديدهام ، فقط يك روز كه مىبايستى اول طلوع آفتاب سر درس حاضر باشيم ، چند دقيقه دير شد ؛ فرمود : چرا دير آمديد ؟ عرض كرديم اختلاف